Um samtökin almennt Śtbreišsla hérlendis Smitleišir & skilgreining HIV Forvarnir Smituppgötvun Lyfjalisti
Mešferš og įrangur Lękning Śr rauša boršanum Fyrirspurnir og svör Tenglar Skrįšu žig ķ samtökin Annaš

Lyfjamešferš alnęmis

Hver er stašan ķ dag ?

Hvernig eru horfurnar ?

 

Į fyrstu įrum alnęmisfaraldursins voru vonir manna um įrangursrķka lyfjamešferš ekki bjartar.  Žį voru ašeins örfį lyf sem verkušu į veirur yfirleitt og flestar veirusżkingar var ekki unnt aš mešhöndla meš lyfjum.  Mešal lifitķmi sjśklings sem hafši nįš lokastigi sjśkdómsins var u.ž.b. 2 įr.

 

Žaš tók vķsindamenn žó ótrślega skamman tķma aš komast į sporiš viš aš finna efni sem höfšu įhrif į vöxt og višgang alnęmisveirunnar.  Skotmörk voru skilgreind sem ķ flestum tilvikum eru ensķmkerfi veiranna sem lyf gįtu raskaš og žar meš heft fjölgun HIV veirunnar. 

 

Fyrsta skotmarkiš var bakritunarensķmiš (reverse transcriptasi) og var zidovudine (AZT) fyrsta alnęmislyfiš sem kom į markaš 1986.  Strax kom ķ ljós įkvešinn įrangur en hann reyndist oft tķmabundinn vegna ónęmismyndunar veirunnar sem stafar af stökkbreytingu hennar.  Žessi hęfileiki veirunnar aš komast undan lyfjaįhrifum meš stökkbreytingum ķ erfšaefni er mjög öflugur og gerir langtķmamešferš erfiša.  Žetta įtti žó sérstaklega viš ķ upphafi žegar ašeins eitt lyf var į bošstólnum.  Žaš var žekkt žegar berklalyfin voru aš koma fram aš mešferš meš einu lyfi eins og streptomycini gaf ašeins tķmabundinn įrangur lķkt og viš zidovudine lyfjamešferšina viš alnęmi. 

 

Viš žessi ótķšindi fylltust margir svartsżni og žvķ var jafnvel haldiš fram aš lyfjamešferš viš alnęmi vęri ekki ašeins dżr og gagnslaus heldur lķka lķkleg til aš stušla aš śtbreišslu haršgeršra og illvķgra veirustofna meš ófyrirsjįanlegum afleišingum.

Sś svartsżni reyndist sem betur fer ekki į sterkum rökum reist žvķ žegar lyfjum fjölgaši og fariš var aš beita fjöllyfjamešferš batnaši įrangur verulega og varš varanlegri žótt ónęmismyndun sé enn stóra vandamįliš ķ mešferš HIV sżkinga. 

 

Allt fram aš įrinu 1996 voru alnęmislyfin öll af flokki “bakritahemla”, reyndar er sį flokkur tvķskiptur eftir efnafręšilegri uppbyggingu og kallast nśkleosķš bakritahemlar (NRTI) og bakritahemlar sem eru ekki nśkleósķš (NNRTI).  Kosturinn viš aš hafa ašgang aš tveimur flokkum lyfja er sį aš tiltölulega sjaldgęft er aš krossónęmi sé į milli žeirra og einnig eru aukaverkanir frįbrugšnar milli flokkanna sem gerir fjöllyfjamešferšina aušveldari.  Nś er į markaši eftirtaldir bakritahemlar: 

Nśkleósķš:                  Lyfjaheiti                               Sérlyfjaheiti

            Zidovudine AZT                      Retrovir®

                                    Lamivudine, 3TC                    Epivir®

                                    Stavudine, d4T                        Zerit®

Didanosine, ddI                       Videx®

Zalcitabine, ddC                      Hivid®

Abacavir, ABC                       Ziagen®

Tenofovir, TDF                       Viread®

Emtricitabine, FTC                 Emtriva®       

AZT+3TC                               Combivir®

AZT+3TC+ABC                     Trizivir®

 

Ekki nśkleósķš:         Efavirenz, EFV                        Sustiva®

                                    Nevirapine, NVP                     Viramune®

                                    Delavirdine; DLV                   Rescriptor®

 

Allmörg lyf sem tilheyra žessum lyfjaflokkum eru ķ žróun og koma vęntanlega į markašinn innan fįrra įra.  Höfušįhersla er lögš į aš finna lyf sem veirunni veitist erfitt aš mynda ónęmi gegn og jafnframt aš ekki sé krossónęmi viš eldri lyf. 

 

Žaš var sķšan į įrinu 1996 aš raunveruleg bylting varš ķ lyfjamešferš alnęmis meš tilkomu nżs lyfjaflokks, proteasa hemla.  Proteasi er annaš ensķm sem er veirunni naušsynlegt til aš ljśka veiruskiptingunni ķ sżktum frumum.  Nįnast samdęgurs varš mikil breyting į horfum alnęmissżktra, dįnartķšni snarlękkaši og sjśkrahśsinnlögnum fękkaši til mikilla muna.  Žessi flokkur andretroveirulyfja reyndist talsvert virkari viš aš hindra veiruskiptingar og bęla veirumagn ķ blóši en eldri lyfin og sem rökrétt afleišing varš umtalsveršur bati ķ virkni ónęmiskerfisins og fękkaši žvķ fylgisżkingum verulega.  Nś eru sjö lyf af žessum flokki ķ notkun hér į landi, tvö lyfjanna eru į tveimur lyfjaformum og eru sérlyfin žvķ nķu talsins.

 

Proteasahemlar:        Lyfjaheiti                                           Sérlyfjaheiti

                                    Saquinavir, SQV-SGC                        Fortovase®

                                    Saquinavir mesylate,SQV-HGC          Invirase®

                                    Indinavir, IDV                                     Crixivan®

                                    Ritonavir, RTV                                   Norvir®

                                    Nelfinavir, NFV                                  Viracept®

                                    Amprenavir, APV                               Agenerase®

Fosamprenavir, fAPV                         Telzir®

                                    Lopinavir + Ritonavir, LPV/rtv           Kaletra®

                                    Atazanavir, ATV                                 Reyataz®

 

Mörg lyf ķ žessum lyfjaflokki eru ķ klķnķskri žróun og munu koma į markašinn į nęstu įrum.  Höfušįhersla er lögš į aš žessi nżju lyf hafi mikla mótstöšu gegn ónęmismyndun hjį veirunni.

 

Nżlega hefur bęst viš lyf sem tilheyrir nżjum lyfjaflokki svonefndum samrunahemlum.

Samrunahemlar:        Lyfjaheiti                               Sérlyfjaheiti

                                    Enfuvirtide, T-20                    Fuzeon®

 

 

Hér er um alveg nżjan verkunarmįta aš ręša, lyfiš hindrar hindrar bindingu veirunnar viš eitilfrumur en žaš er forsenda žess aš veiran komist inn ķ frumuna.  Kostur žessa lyfs er aš ekkert krossofnęmi er viš ašra lyfjaflokka en dęmi eru um aš ónęmi hafi myndast gegn žvķ. Ókostur viš lyfiš er aš žvķ žarf aš sprauta undir hśš tvisvar į dag og eru stašbundnar aukaverkanir bżsna algengar en ašrar aukaverkanir tiltölulega vęgar. Einnig eru fleiri lyf ķ žessum lyfjaflokki ķ žróun.

 

Önnur lyf óskyld sem hafa veriš notuš ķ litlum męli ķ fjöllyfjamešferš eru m.a.:  Hydroxyurea (Hydrea®) sem įšur var notaš viš mešferš į illkynja blóšsjśkdómum og Interleukin-2 (Proleukin (Aldesleukin®)) sem hefur įhrif į ónęmiskerfiš og eykur įhrif annarra alnęmislyfja. Reyndar voru żmis efni notuš ķ upphafi alnęmisfaraldursins sem įttu aš örva ónęmiskerfiš en reyndust öll hafa óverulega virkni og eru ekki notuš lengur. 

 

Bjartsżni rķkti eftir 2-3 įra reynslu af svonefndri HAART (Highly Active Anti-Retroviral Treatment) fjöllyfjamešferš.  Flestir žeirra sem į mešferšina fóru voru meš ómęlanlegt veirumagn langtķmum saman og skyndilega fóru menn aš gęla viš hugmyndina um lękningu HIV sżkinga. 

 

Grundvallaratriši ķ žessu samhengi er aš fullkomin bęling verši į veiruskiptingum ķ lķkamanum og ef žaš takmark nęst vęri fręšilegur möguleiki aš uppręta sżkinguna meš öllu ef mešferšin stęši nęgjanlega lengi til aš allar sżktar frumur ķ lķkamanum hefšu lokiš sķnu ęviskeiši.  En hversu lengi žarf žessi algjöra bęling aš vara?

David Ho varš heimsfręgur į augabragši žegar hann kom fram meš reiknilķkan sem byggši į lķftķma žeirra frumutegunda sem vitaš var aš finndust į svonefndum grišastöšum veirunnar en žeir eru helstir ķ eitilvef vķšsvegar ķ lķkamanum, eistum og ķ mištaugakerfi.  Nišurstaša Hos var aš 5-7 įra mešferš ętti aš nęgja. 

 

Žvķ mišur reyndist žetta tįlsżn ein og voru įstęšur fyrir žvķ margvķslegar, ķ fyrsta lagi gera menn sér nś grein fyrir žvķ aš veiruskiptingabęlingin er aldrei fullkomin.  Žótt veirumagn ķ blóši sé ómęlanlegt er samt um skiptingar aš ręša sem geta sżkt nżjar frumur žótt ķ litlum męli sé. 

 

Į alnęmisžingi ķ Seattle ķ Bandarķkjunum 2002 kom fram nż śtgįfa af reiknikśnstum žar sem nišurstašan var sś aš žaš žyrfti aš mešhöndla ķ a.m.k. 60 įr til aš nį lękningatakmarkinu meš žeim lyfjum sem nś eru til reišu.  Meš öšrum oršum til aš lękna HIV sżkingu žarf nż lyf sem verka meš öšrum hętti en žau sem viš notum ķ dag.

 

Ólķklegt er aš nż lyf śr žeim lyfjaflokkum sem žekktir eru uppfylli žessar vęntingar.  Til žess aš žęr vonir rętist žurfa aš koma til lyf sem verka meš öšrum hętti en eldri lyfin. Von er innan tķšar į lyfjum sem hamla intergrasa ensķmi veirunnar en žaš er naušsynlegt til aš HIV veiran žroskist og nįi aš skipta sér inni ķ frumunni.  Žessi lyf eru mjög lofandi višbót viš eldri lyfin en ólķkleg til aš geta śtrżmt veirunni meš öllu frekar en hin eldri. 

 

Hvaš um bóluefni?  Žróun bóluefna gegn HIV hefur gengiš bęši seint og illa.  Samt sem įšur eru hafnar klķnķskar tilraunir į nokkrum bóluefnum, bęši til aš fyrirbyggja sżkingu hjį ósmitušum og eins til aš mešhöndla alnęmissżkta einstaklinga en žar er vonin aš aukin mótefnamyndun eftir bólusetningu geti aukiš įhrif alnęmislyfjanna.  Žvķ mišur veršur aš telja žaš ólķklegt aš į nęstu 5-10 įrum verši žróaš verulega virkt bóluefni gegn alnęmi.

 

Allt žaš sem um lyfjamešferš alnęmis hefur veriš sagt hér aš framan į žvķ mišur ašeins viš um lķtinn hluta heims žar sem fjįrmunir eru til stašar til aš kosta žessa dżru mešferš.  Žar sem žörfin er brżnust er faraldurinn enn į fullri stjórnlausri ferš og ógnar heilu kynslóšunum ķ sumum löndum, einkum ķ sunnanveršri Afrķku.  Žarna eru mešferšarśrręši lķtil sem engin en vandamįliš risavaxiš. 

 

Berum saman Bandarķkin og Zimbabwe:

 

                                                            USA                            Zimbabwe

Fólksfjöldi                                          270 milljónir               10 milljónir

Fjöldi HIV jįkvęšra                           1.000.000                    1.500.000

Įrsmešferš                                         $ 12.000                      $ 12.000

% af žjóšartekjum                               < 0.5%                        300%

Ef kostnašur vęri 1$ /dag                                                           8%  (sem er žaš sama     og    eytt er til allra  heilbrigšismįla ķ dag ķ Zimbabwe).

 

Af žessu mį sjį aš frumkvęši lyfjafyrirtękja sem hafa heitiš fįtękum löndum lyfjum į “gjafverši” į vestręnan męlikvarša er samt fjįrhagslega ofviša mörgum žessara landa. 

 

Hver eru helstu ljónin į veginum?  Vandamįlin eru mörg, en žau helstu eru:

1.     Vaxandi ónęmi HIV veirunnar gegn andretroveirulyfjunum.

2.     Aukaverkanir mešferšarinnar einkum eftir langtķma notkun eru talsveršar og e.t.v. ekki öll kurl komin til grafar ķ žvķ efni en umfjöllun um aukaverkanir alnęmislyfja er efni ķ annan pistil.

3.     Hvenęr į aš hefja mešferš.  Hér er ekkert “rétt” svar til.  Žar skiptast menn nokkuš ķ tvęr fylkingar.  Žeir sem vilja hefja mešferš strax og sżkingin greinist įn tillits til įstands ónęmiskerfisins og hinir sem kjósa aš bķša žar til sżkingin hefur fękkaš hjįlparfrumunum nišur fyrir įkvešiš gildi (sumir miša viš 500 ašrir 250 en flestir setja mörkin viš 350).  Fęra mį rök fyrir bįšum žessum leišum.  Hérlendis hafa ekki veriš settar fram įkvešnar reglur heldur hefur įkvöršunin veriš tekin af einstökum smitsjśkdómalęknum hverju sinni.

4.     Kostnašur viš lyfjamešferš og rannsóknir į HIV sżktum einstaklingum er umtalsveršur.  Samkv. farsóttarlögum er kostnašur viš rannsóknir og mešferš įkvešinna smitsjśkdóma ž.m.t. alnęmis greiddur af hinu opinbera.  Hefur Tryggingastofnun og rįšuneyti ekki lagt neinn stein ķ götu varšandi mešferš į alnęmi af kostnašarįstęšum.  Hafa žvķ ķslenskir HIV sjśklingar įvallt fengiš nżjustu lyfin įn tafar ef eftir žvķ hefur veriš leitaš.  Vonandi veršur ekki breyting žar į en meš vaxandi ašhaldssemi varšandi fjįrmagn til heilbrigšismįla mį gera rįš fyrir auknu eftirliti meš fjįrframlögum til žessa mįlaflokks eins og annarra. 

 

Horfurnar:  Hverjar eru svo horfurnar fyrir HIV sżktan ķ dag.  Er HIV sżking eins og hver annar langvinnur sjśkdómur sem hęgt er aš halda ķ skefjum um įratuga skeiš meš lyfjum og įhrif į daglegt lķf tiltölulega lķtil og vęri sambęrilegt viš aš hafa sykursżki, lišagigt eša sįraristilbólgu svo dęmi séu tekin.  Aftur er svariš nei, engin trygging er fyrir žvķ aš į įralangri mešferš myndist ekki ónęmi fyrir flestum eša öllum lyfjum og mešferšarśrręši verši fį eša engin eftir.  Žessi hętta veršur aušvitaš minni eftir žvķ sem valkostunum ķ lyfjavali fjölgar.  Raunsętt mat er žaš žótt mešferšin sé įhrifarķk žį er ekki hęgt aš reikna meš aš endalaust komi lyfjafyrirtękin fram meš nż lyf ķ staš žeirra gömlu sem hafa gengiš sér til hśšar. 

 

Ég sé žvķ fram į a.m.k. nęsta įratuginn verši žaš enn mjög alvarlegt heilbrigšisvandamįl einstaklings aš vera HIV jįkvęšur og žaš hafi veruleg įhrif į lķfsgęši og lķklega lķfslengd.  Ljósiš ķ myrkrinu er žó hinn ótrślegi kraftur sem er ķ rannsóknum į HIV veirunni og lķfshlaupi hennar sem sķšan nżtist til aš žróa nżja mešferšarkosti sem gętu greitt fyrir leišinni aš lokatakmarkinu sem er śtrżming veirunnar og žar meš lękningu.

 

 

Barįttukvešjur,

Siguršur B. Žorsteinsson, smitsjśkdómalęknir.

 

© Copyright 2003 AIDS.is Hönnun og styrktarašili:   DesignEuropA.com